ناباروری زنان به معنای ناتوانی در باردار شدن است. ارائه دهندگان خدمات درمانی آن را پس از ۱۲ ماه رابطه جنسی محافظت نشده توسط فرد یا زوج بدون بارداری تشخیص میدهند. گزینههای درمانی زیادی برای ناباروری وجود دارد، از جمله داروهایی برای اصلاح مشکلات هورمونی، جراحی و درمانهای باروری مانند لقاح آزمایشگاهی .
ناباروری بیماری است که به این معنی است که شما قادر به باردار شدن نیستید. برای زنان، تشخیص ناباروری پس از موارد زیر انجام میشود:
شش ماه تلاش برای بارداری اگر بالای ۳۵ سال سن دارید.
یک سال تلاش برای بارداری اگر کمتر از ۳۵ سال سن دارید.
تلاش برای بارداری به این معنی است که شما به طور منظم بدون کنترل بارداری رابطه جنسی دارید. دلایل ناباروری میتواند به هر یک از زوجین مربوط باشد. در واقع، ناباروری به همان اندازه که به دلیل مشکل در سیستم تولید مثل زنان رخ میدهد، به دلیل مشکل در سیستم تولید مثل مردان نیز رخ میدهد.ناباروری در زنان میتواند ناشی از سن، شرایط هورمونی، شرایط پزشکی و سبک زندگی یا عوامل محیطی باشد.
نام دیگر آن ناباروری “عامل زنانه” است.
علائم ناباروری زنان
علامت اصلی ناباروری، عدم توانایی در باردار شدن است. چرخه قاعدگی خیلی طولانی (۳۵ روز یا بیشتر)، خیلی کوتاه (کمتر از ۲۱ روز)، نامنظم یا قطع قاعدگی میتواند به این معنی باشد که شما تخمکگذاری نمیکنید. ممکن است هیچ علامت یا نشانه دیگری وجود نداشته باشد.
علت ناباروری زنان
برای وقوع بارداری، هر مرحله از فرآیند تولید مثل انسان باید به درستی انجام شود. مراحل این فرآیند عبارتند از:
√یکی از دو تخمدان، تخمک بالغ را آزاد میکند.
√تخمک توسط لوله فالوپ برداشته میشود.
√اسپرم از طریق دهانه رحم، از طریق رحم و به داخل لوله فالوپ شنا میکند تا برای لقاح به تخمک برسد.
√تخمک بارور شده از طریق لوله فالوپ به رحم میرسد.
√تخمک بارور شده به داخل رحم متصل میشود (کاشت میکند) و رشد میکند.
دستگاه تناسلی زنان
تخمدانها، لولههای فالوپ، رحم، دهانه رحم و واژن که کانال واژن نیز نامیده میشود، دستگاه تناسلی زنان را تشکیل میدهند.
لقاح و لانهگزینی
در طول لقاح، اسپرم و تخمک در یکی از لولههای فالوپ با هم ترکیب میشوند تا یک زیگوت تشکیل دهند. سپس زیگوت در لوله فالوپ حرکت میکند و در آنجا به مورولا تبدیل میشود. پس از رسیدن به رحم، مورولا به بلاستوسیست تبدیل میشود. سپس بلاستوسیست در لایه داخلی رحم لانهگزینی میکند، فرآیندی که لانهگزینی نامیده میشود.
در زنان، عوامل مختلفی میتوانند در هر مرحله از این فرآیند اختلال ایجاد کنند. ناباروری زنان ناشی از یک یا چند مورد از عوامل زیر است.
اختلالات تخمکگذاری
تخمکگذاری به ندرت یا اصلاً تخمکگذاری نکردن، دلیل بیشتر موارد ناباروری است. مشکلات تنظیم هورمونهای تولید مثلی توسط هیپوتالاموس یا غده هیپوفیز یا مشکلات تخمدان میتواند باعث اختلالات تخمکگذاری شود.
سندرم تخمدان پلیکیستیک : سندرم تخمدان پلیکیستیک باعث عدم تعادل هورمونی میشود که بر تخمکگذاری تأثیر میگذاردو با مقاومت به انسولین و چاقی، رشد غیرطبیعی مو در صورت یا بدن و آکنه مرتبط است. این شایعترین علت ناباروری زنان است.
اختلال عملکرد هیپوتالاموس: دو هورمون تولید شده توسط غده هیپوفیز مسئول تحریک تخمکگذاری در هر ماه هستند، هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینیزه کننده (LH). استرس بیش از حد جسمی یا عاطفی، وزن بسیار بالا یا بسیار پایین بدن، یا افزایش یا کاهش وزن قابل توجه اخیر میتواند تولید این هورمونها را مختل کرده و بر تخمکگذاری تأثیر بگذارد. دورههای نامنظم یا عدم وجود دوره، شایعترین علائم هستند.
نارسایی اولیه تخمدان: این بیماری که نارسایی زودرس تخمدان نیز نامیده میشود، معمولاً در اثر پاسخ خودایمنی یا از دست دادن زودرس تخمکها از تخمدان، احتمالاً در نتیجه ژنتیک یا شیمیدرمانی، ایجاد میشود. تخمدان دیگر تخمک تولید نمیکند و تولید استروژن را در زنان زیر ۴۰ سال کاهش میدهد.
پرولاکتین بیش از حد: غده هیپوفیز میتواند باعث تولید بیش از حد پرولاکتین (هیپرپرولاکتینمی) شود که تولید استروژن را کاهش میدهد و میتواند باعث ناباروری شود. این همچنین میتواند ناشی از داروهایی باشد که برای بیماری دیگری مصرف میکنید.
آسیب به لولههای فالوپ (ناباروری لولهای)
لولههای فالوپ آسیبدیده یا مسدود شده، مانع از رسیدن اسپرم به تخمک یا مسدود شدن مسیر تخمک بارور شده به رحم میشوند. علل آسیب یا انسداد لوله فالوپ میتواند شامل موارد زیر باشد:
بیماری التهابی لگن، عفونت رحم و لولههای فالوپ به دلیل کلامیدیا، سوزاک یا سایر عفونتهای مقاربتی
جراحی قبلی در شکم یا لگن، از جمله جراحی برای بارداری خارج رحمی، که در آن تخمک بارور شده در جایی غیر از رحم، معمولاً در لوله فالوپ، کاشته و رشد میکند.
اندومتریوز
اندومتریوز زمانی رخ میدهد که بافتی که معمولاً در رحم رشد میکند، در جاهای دیگر کاشته و رشد میکند. این رشد بافت اضافی و برداشتن آن با جراحی میتواند باعث ایجاد جای زخم شود که میتواند لولههای فالوپ را مسدود کرده و از اتصال تخمک و اسپرم جلوگیری کند.
اندومتریوز همچنین میتواند لانهگزینی تخمک بارور شده را مختل کند. به نظر میرسد این بیماری به روشهای غیرمستقیمتری مانند آسیب به اسپرم یا تخمک، بر باروری نیز تأثیر میگذارد.
علل رحمی یا دهانه رحمی
چندین علت رحمی یا دهانه رحمی میتوانند در لانهگزینی تخمک اختلال ایجاد کنند یا خطر سقط جنین را افزایش دهند:
پولیپها یا تومورهای خوشخیم (فیبروم یا میوم) در رحم شایع هستند. برخی از آنها میتوانند لولههای فالوپ را مسدود کنند یا در لانهگزینی اختلال ایجاد کنند و بر باروری تأثیر بگذارند. با این حال، بسیاری از زنانی که فیبروم یا پولیپ دارند، باردار میشوند.
مشکلات رحمی که از بدو تولد وجود دارد، مانند رحم با شکل غیرمعمول، میتواند باعث ایجاد مشکلاتی در باردار شدن یا باردار ماندن شود.
تنگی دهانه رحم، باریک شدن دهانه رحم، میتواند ناشی از ناهنجاری ارثی یا آسیب به دهانه رحم باشد.گاهی اوقات دهانه رحم نمیتواند بهترین نوع مخاط را برای عبور اسپرم از دهانه رحم به داخل رحم تولید کند.
ناباروری بدون دلیل
در برخی موارد، علت ناباروری هرگز پیدا نمیشود. ترکیبی از چندین عامل جزئی در هر دو طرف میتواند باعث مشکلات باروری بدون دلیل شود. اگرچه دریافت پاسخ خاص ناامیدکننده است، اما این مشکل میتواند با گذشت زمان خود به خود اصلاح شود. اما نباید درمان ناباروری را به تأخیر بیندازید.
انواع ناباروری زنان
میتواند اولیه یا ثانویه باشد:
اولیه به این معنی است که شما هرگز باردار نشدهاید و پس از شش ماه (بالای ۳۵ سال) یا یک سال (پایینتر از ۳۵ سال) تلاش نمیتوانید باردار شوید.
ثانویه زمانی اتفاق میافتد که پس از حداقل یک بارداری و زایمان موفق، نتوانید دوباره باردار شوید.
ناباروری زنان چقدر شایع است؟
ناباروری یک بیماری شایع است. حداقل ۱۰٪ از زنان به نوعی با ناباروری دست و پنجه نرم میکنند. احتمال ناباروری با افزایش سن افزایش مییابد.
تشخیص ناباروری زنان
بیشتر آزمایشها در مطب پزشک شما انجام میشود. این آزمایشها ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- معاینه فیزیکی
- معاینه لگن
- سونوگرافی لگن
ممکن است آزمایشهای دیگری نیز در آزمایشگاه انجام شود. این آزمایشها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
آزمایش خون: نوع آزمایش خون به سابقه سلامتی شما و شرایطی که پزشک برای آن آزمایش انجام میدهد بستگی دارد. نمونههایی از آزمایشهای خون شامل آزمایش عملکرد تیروئید، آزمایشهایی برای بررسی سطح هورمونهای دخیل در تخمکگذاری و قاعدگی و آزمایشهای ذخیره تخمدان (تأمین تخمک) است.
هیستروسالپینگوگرافی با اشعه ایکس : پزشک شما رنگ کنتراست را از طریق دهانه رحم و به داخل حفره رحم شما تزریق میکند و سپس با استفاده از اشعه ایکس، نحوه حرکت رنگ را در لوله فالوپ شما مشاهده میکند. این آزمایش انسدادها را بررسی میکند.
لاپاراسکوپی: در این آزمایش، پزشک شما یک ابزار نظارتی کوچک به نام لاپاراسکوپ را وارد شکم شما میکند تا اندامها را بررسی کند.
سونوگرافی واژینال: برخلاف سونوگرافی شکمی (که در آن پروب روی شکم شما قرار دارد)، سونوگرافی واژینال شامل وارد کردن یک لوله به واژن شما توسط پزشک است.
سونوهیستروگرافی سالین : این آزمایش به بررسی پوشش داخلی رحم شما میپردازد تا پولیپ، فیبروم یا سایر ناهنجاریهای ساختاری را ارزیابی کند. پزشک شما رحم شما را با محلول نمکی پر میکند که به او اجازه میدهد در طول سونوگرافی ترانس واژینال، دید بهتری از حفره رحم شما داشته باشد. گاهی اوقات میتوان از SIS برای بررسی باز بودن لولههای فالوپ نیز استفاده کرد.
هیستروسکوپی: در این آزمایش، پزشک شما یک هیستروسکوپ (وسیله نازکی با دوربین روی آن) را وارد واژن و از طریق دهانه رحم شما میکند. این به پزشک شما اجازه میدهد تا داخل رحم شما را بهتر ببیند.
√ درمان ناباروری زنان
درمان ناباروری به علت، سن شما، مدت زمان ناباروری و ترجیحات شخصی بستگی دارد. از آنجا که ناباروری یک اختلال پیچیده است، درمان شامل تعهدات مالی، جسمی، روانی و زمانی قابل توجهی است.
درمانها میتوانند یا از طریق دارو یا جراحی برای بازگرداندن باروری تلاش کنند، یا با تکنیکهای پیشرفته به شما در باردار شدن کمک کنند.
∼ داروهایی برای بازگرداندن باروری
داروهایی که تخمکگذاری را تنظیم یا تحریک میکنند، به عنوان داروهای باروری شناخته میشوند. داروهای باروری درمان اصلی برای زنانی هستند که به دلیل اختلالات تخمکگذاری نابارور هستند.
داروهای باروری عموماً مانند هورمونهای طبیعی – هورمون تحریککننده فولیکول و هورمون لوتئینیزهکننده – برای تحریک تخمکگذاری عمل میکنند. آنها همچنین در زنانی که تخمکگذاری میکنند برای تحریک تخمک بهتر یا یک یا چند تخمک اضافی استفاده میشوند.
داروهای باروری شامل موارد زیر است:
کلومیفن سیترات. این دارو که به صورت خوراکی مصرف میشود، با تحریک غده هیپوفیز برای ترشح بیشتر هورمون محرک فولیکول که رشد فولیکول تخمدان حاوی تخمک را تحریک میکنند، تخمکگذاری را تحریک میکند. این دارو عموماً اولین خط درمان برای زنان زیر ۳۹ سال است که سندرم تخمدان پلی کیستیک ندارند.
گنادوتروپینها. این درمانهای تزریقی، تخمدان را برای تولید چندین تخمک تحریک میکنند. داروهای گنادوتروپین شامل گنادوتروپین یائسگی انسانی و FSH هستند.
گونادوتروپین دیگری به نام گنادوتروپین جفتی انسانی (اوویدرل، پرگنیل) برای بالغ کردن تخمکها و تحریک آزادسازی آنها در زمان تخمکگذاری استفاده میشود. نگرانیهایی وجود دارد که با مصرف گنادوتروپین، خطر چندقلوزایی و زایمان زودرس بیشتر میشود.
متفورمین. این دارو زمانی استفاده میشود که مقاومت به انسولین علت شناخته شده یا مشکوک ناباروری باشد، معمولاً در زنانی که سندرم تخمدان پلیکیستیک در آنها تشخیص داده شده است. متفورمین (فورتامت) به بهبود مقاومت به انسولین کمک میکند که میتواند احتمال تخمکگذاری را افزایش دهد.
لتروزول. لتروزول متعلق به دستهای از داروها است که به عنوان مهارکنندههای آروماتاز شناخته میشوند و به روشی مشابه کلومیفن عمل میکنند. و معمولاً برای زنان زیر 39 سال مبتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک استفاده میشود.
بروموکریپتین. بروموکریپتین (سیکلوسِت، پارلودل)، یک آگونیست دوپامین، ممکن است زمانی استفاده شود که مشکلات تخمکگذاری ناشی از تولید بیش از حد پرولاکتین (هیپرپرولاکتینمی) توسط غده هیپوفیز باشد.
خطرات داروهای باروری
استفاده از داروهای باروری خطراتی را به همراه دارد، مانند:
بارداری چندقلویی. داروهای خوراکی خطر نسبتاً کمی برای چندقلوزایی (کمتر از 10٪) و عمدتاً خطر دوقلوزایی دارند. با داروهای تزریقی، احتمال بارداری تا 30٪ افزایش مییابد. داروهای تزریقی باروری نیز خطر عمده سه قلو یا بیشتر را به همراه دارند.
به طور کلی، هر چه جنین بیشتری حمل کنید، خطر زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و مشکلات رشدی بعدی بیشتر میشود. گاهی اوقات، اگر فولیکولهای زیادی ایجاد شوند، تنظیم داروها میتواند خطر چندقلوزایی را کاهش دهد.
سندرم تحریک بیش از حد تخمدان . تزریق داروهای باروری برای القای تخمکگذاری میتواند باعث سندرم تحریک بیش از حد تخمدان شود که نادر است. علائم و نشانهها، که شامل تخمدانهای متورم و دردناک است، معمولاً بدون درمان از بین میروند و شامل درد خفیف شکم، نفخ، حالت تهوع، استفراغ و اسهال میشوند.
ممکن است به نوع شدیدتری مبتلا شوید که میتواند باعث افزایش سریع وزن، بزرگ شدن دردناک تخمدانها، تجمع مایع در شکم و تنگی نفس نیز شود.
خطرات طولانی مدت تومورهای تخمدان. اکثر مطالعات انجام شده در مورد زنانی که از داروهای باروری استفاده میکنند، نشان میدهد که خطرات طولانی مدت کمی وجود دارد. با این حال، چند مطالعه نشان میدهد زنانی که به مدت 12 ماه یا بیشتر بدون بارداری موفق از داروهای باروری استفاده میکنند، ممکن است در معرض خطر ابتلا به تومورهای تخمدان مرزی در مراحل بعدی زندگی باشند.
زنانی که هرگز باردار نمیشوند، خطر ابتلا به تومورهای تخمدانی در آنها بیشتر از درمان، به مشکل زمینهای مربوط میشود. از آنجایی که میزان موفقیت معمولاً در چند دوره اول درمان بیشتر است، ارزیابی مجدد مصرف دارو هر چند ماه یکبار و تمرکز بر درمانهایی که بیشترین موفقیت را دارند، مناسب به نظر میرسد.
∼ جراحی برای بازگرداندن باروری
چندین روش جراحی میتواند مشکلات را اصلاح کند یا به هر طریق دیگری باروری زنان را بهبود بخشد. با این حال، درمانهای جراحی برای باروری این روزها به دلیل موفقیت سایر درمانها نادر هستند. این درمانها عبارتند از:
جراحی لاپاروسکوپی یا هیستروسکوپی. جراحی ممکن است شامل اصلاح مشکلات آناتومی رحم، برداشتن پولیپهای آندومتر و برخی از انواع فیبرومهایی که حفره رحم را بدشکل میکنند، یا برداشتن چسبندگیهای لگن یا رحم باشد.
جراحیهای لولهای. اگر لولههای فالوپ شما مسدود یا پر از مایع باشند، پزشک ممکن است جراحی لاپاروسکوپی را برای برداشتن چسبندگیها، گشاد کردن لوله یا ایجاد دهانه جدید لوله توصیه کند. این جراحی نادر است، زیرا میزان بارداری معمولاً با لقاح آزمایشگاهی (IVF) بهتر است. برای این جراحی، برداشتن لولههای فالوپ یا مسدود کردن لولههای نزدیک رحم میتواند شانس بارداری شما را با … بهبود بخشد.
∼ لقاح مصنوعی (IVF)
رایجترین روشهای کمک باروری عبارتند از:
تلقیح داخل رحمی (IUI): در طول تلقیح داخل رحمی (IUI)، میلیونها اسپرم سالم در حدود زمان تخمکگذاری در داخل رحم قرار داده میشوند.
فناوری کمک باروری: این شامل بازیابی تخمکهای بالغ، لقاح آنها با اسپرم در ظرفی در آزمایشگاه و سپس انتقال جنینها به رحم پس از لقاح است. IVF مؤثرترین فناوری کمک باروری است. یک چرخه IVF چندین هفته طول میکشد و نیاز به آزمایش خون مکرر و تزریق روزانه هورمون دارد.
♣ عوامل خطر
عوامل خاصی ممکن است شما را در معرض خطر ناباروری قرار دهند، از جمله:
سن: کیفیت و کمیت تخمکهای زن با افزایش سن شروع به کاهش میکند. در اواسط دهه 30 زندگی، سرعت از دست دادن فولیکولها افزایش مییابد و در نتیجه تخمکهای کمتر و بیکیفیتتری تولید میشود. این امر لقاح را دشوارتر میکند و خطر سقط جنین را افزایش میدهد.
سیگار کشیدن: سیگار کشیدن علاوه بر آسیب رساندن به دهانه رحم و لولههای فالوپ، خطر سقط جنین و بارداری خارج رحمی را افزایش میدهد. همچنین تصور میشود که باعث پیری تخمدانها و تخلیه زودرس تخمکها میشود. قبل از شروع درمان باروری، سیگار کشیدن را متوقف کنید.
وزن: اضافه وزن یا کمبود وزن قابل توجه ممکن است بر تخمکگذاری تأثیر بگذارد.
سابقه جنسی: عفونتهای مقاربتی مانند کلامیدیا و سوزاک میتوانند به لولههای فالوپ آسیب برسانند. داشتن رابطه جنسی محافظت نشده با شرکای متعدد، خطر ابتلا به عفونت مقاربتی را افزایش میدهد که ممکن است بعداً باعث مشکلات باروری شود.
سن چگونه بر ناباروری زنان تأثیر میگذارد؟
شانس بارداری شما با افزایش سن کاهش مییابد. تحقیقات نشان میدهد که سن به عامل شایعتری در ناباروری تبدیل میشود، زیرا بسیاری از زوجها تا دهه ۳۰ یا ۴۰ سالگی برای بچهدار شدن صبر میکنند. افراد بالای ۳۵ سال خطر بیشتری برای ابتلا به مشکلات باروری دارند. دلایل این امر عبارتند از:
تعداد کلی تخمکها کمتر است.
بیشتر تخمکها تعداد کروموزومهای غیرطبیعی دارند.
افزایش خطر ابتلا به سایر بیماریهای زمینهای. هرچه فرد مسنتر شود، احتمال ابتلا به بیماری در او بیشتر میشود.
پیشگیری از ناباروری زنان
برای زنانی که به زودی یا در آینده قصد بارداری دارند، این نکات ممکن است مفید باشد:
وزن سالم : زنان دارای اضافه وزن و کمبود وزن در معرض خطر بیشتری برای اختلالات تخمک گذاری هستند. اگر نیاز به کاهش وزن دارید، به طور متوسط ورزش کنید. ورزش شدید و سخت بیش از پنج ساعت در هفته با کاهش تخمک گذاری مرتبط بوده است.
سیگار را ترک کنید: تنباکو اثرات منفی متعددی بر باروری و همچنین سلامت عمومی شما و سلامت جنین دارد. اگر سیگار میکشید و به بارداری فکر میکنید، همین حالا آن را ترک کنید.
از الکل پرهیز کنید: مصرف زیاد الکل ممکن است منجر به کاهش باروری شود. و هرگونه مصرف الکل میتواند بر سلامت جنین در حال رشد تأثیر بگذارد. اگر قصد بارداری دارید، از مصرف الکل خودداری کنید و در دوران بارداری الکل ننوشید.
استرس را کاهش دهید: برخی مطالعات نشان دادهاند که استرس میتواند باعث شود زوجها نتایج ضعیفتری در درمان ناباروری داشته باشند. قبل از اقدام به بارداری، سعی کنید استرس را در زندگی خود کاهش دهید.
سخن پایانی
ناباروری میتواند فوقالعاده استرسزا باشد. اگر ۱۲ ماه است که برای بارداری تلاش میکنید و موفق نشدهاید – یا اگر بالای ۳۵ سال سن دارید، شش ماه – با پزشک خود مشورت کنید. یک پزشک میتواند به تعیین علت و یک برنامه درمانی کمک کند. سعی کنید مثبتاندیش باشید. اکثر افراد با درمان مناسب قادر به بارداری هستند.